ERKEN MENOPOZ

Erken menopoz nedir?
Menopoz 40 yaşından önce ortaya çıkarsa buna “erken menopoz” veya “yumurtalık yetersizliği” denir. Ancak normal menopozdan farklı olarak erken menopozda hastalar bazen adet görebilir veya nadiren yumurta atılımı gerçekleşebilir.
Erken menopoz, özellikle çocuğu olmayan veya çocuk sahibi olmak isteyen hastalar açısından duygusal olarak oldukça yıkıcı olabilir. Eğer böyle bir durum söz konusu ise, öncelikle duygusal olarak iyi hissedinceye kadar kendinize zaman ayırın; ardından yapılabilecekler konusunda destek isteyebilirsiniz. Erken menopoz bir anda hayatınızda köklü değişikliklere neden olabilir. Ayrıca eşiniz veya partneriniz de, sizinle birlikte bu yeni dönemde en çok etkilenenler arasında olacaktır.

Erken menopozun nedenleri nelerdir?
Birçok hastada erken menopozun nedeni belli değildir. Bazen genetik hastalıklara, yumurtalıklara yapılan ameliyatlara, nadiren zehirli bazı maddelere veya bağışıklık sistemini ilgilendiren hastalıklara bağlı olarak gelişebilir ancak birçok hastada sebep belli değildir.
Erken menopozun genetik kaynaklı nedenleri arasında anormal kromozom yapısına sahip bazı hastalıklar sayılabilir:

  • Turner sendromu: Bu bireylerde cinsiyet kromozomlarından biri eksiktir ve kromozom yapısı 45,X şeklindedir.
  • Frajil X sendromu: Genetik yapıdaki hatalar bazı bireylerde zeka geriliğine neden olurken, bazı bireylerde de erken menopoza sebep olmaktadır.
  • Diğer genetik nedenler: Normalde Y kromozomu sadece erkeklerde varken, nadiren kadınlarda da bir parçası bulunabilir. Çok nadir gözlenen bu durumda erken menopoz gelişebilmektedir.

Yumurtalıklara yapılan ameliyatlar erken menopoz nedeni olabilir. Özellikle çikolata kisti nedeniyle yapılan ameliyatlar yumurtalıktaki yumurta hücrelerinin kaybına neden olarak erken menopoza neden olabilir. Eğer her iki yumurtalıkta da çikolata kisti varsa, ameliyat ile hücre kaybı daha fazla olacağından erken menopoz ihtimali daha yüksektir.
Yumurtalıklar kanser tedavisinde kullanılan kemoterapi ilaçlarına ve radyasyona son derece duyarlıdırlar. Kanser nedeniyle radyasyon veya kemoterapi gören kadınlarda erken menopoz görülme ihtimali artmıştır.
Bağışıklık sisteminin asli görevi vücudu enfeksiyon, kanser ve benzeri diğer zararlı etkilerden korumaktır. Ancak bazen bağışıklık sistemi, vücudun normal, sağlıklı hücrelerini de düşman olarak tanımlayabilir ve onları da yok edebilir. Eğer bağışıklık sistemi yumurtalıklardaki yumurta hücrelerine karşı böyle bir savaş başlatmış ise bu durum erken menopoza neden olabilir. Özellikle tiroid ve böbrek üstü bezini ilgilendiren bazı bağışıklık sistemi hastalıkları erken menopozla birlikte hayatı tehdit eden sağlık problemlerine neden olabilir.

Erken menopozun belirti veya bulguları nelerdir?
Erken menopoz hastaları sıklıkla normal bir ergenlik dönemi geçirirler. En sık gözlenen şikayet adet düzensizliği ve ilaç alınmadığı zaman adet görememektir. Bazen doğum kontrol haplarını bıraktıktan sonra adetin olmadığı veya düzensizleştiği gözlenebilir ve bu nedenle erken menopoza doğum kontrol haplarının yol açtığı düşünülmektedir. Ancak gerçekte doğum kontrol hapları adet düzensizliği veya erken menopoza yol açmaz.
Diğer belirti ve bulgular menopoz dönemi ile aynıdır. Sıcak basması, vajinal akıntı (vajinadan akıntı olması), vajinada kuruluk ve cinsel ilişki sırasında yanma ve ağrı ortaya çıkabilir.

Erken menopoz tanısı aldım, gebe kalmam mümkün değil mi?
Erken menopoz hastalarının bir kısmında yumurtalıklar beklenmedik bir şekilde tekrar faaliyete geçebilir. Her ay erken menopoz hastalarının %4’ünün yumurta geliştirdiği bilinmektedir.
Her ne kadar erken menopoz durumunda gebe kalma olasılığı belirgin olarak azalsa da, %5-10 hastada kendiliğinden veya tedavi ile gebelik elde etmek mümkündür. Tedavide öncelikli olarak tüp bebek uygulanırken, hiç yumurta elde edilemeyen kadınların, yumurta bağışı yöntemi ile bebek sahibi olmaları mümkündür. Ancak yumurta veya sperm bağışı ülkemizde kanunen yasak olduğu için yapılmamaktadır.

Erken menopoz tanısı nasıl konur?
40 yaşından önce adet düzensizliği veya 3 ayı aşan adet gecikmeniz varsa erken menopoz açısından kontrol olmalısınız. Çocuk sahibi olmayı düşünmüyor olsanız dahi erken menopoza bağlı gelişebilecek sağlık sorunları nedeniyle tedavi olmanız gerekebilir.
Menopoz tanısında olduğu gibi erken menopozda da yumurtalıkların çalışıp çalışmadığını değerlendirmek için kanda FSH ve östrojen hormon seviyeleri ölçülür. FSH değerinin yükselmesi ve östrojen seviyesinin azalması menopoz döneminin başladığını gösteren bulgular arasındadır.
Erken menopoz tanısı kesinleştikten sonra genellikle neden yönelik testler yapılır. Bu nedenle çeşitli kan testleri, genetik incelemeler ve bağışıklık sistemine ait bazı değerlendirmeler yapılabilir.

Erken menopoz tedavi edilebilir mi?
Erken menopoz tedavisinde temel amaç yumurtalıkların artık üretmediği östrojen hormonunu hastaya vermektir. Çünkü, östrojenin kadın sağlığında önemli görevleri vardır. Östrojen kadınlarda kemikleri kuvvetlendirir ve kemik erimesini önler. Ayrıca sıcak basması, gece terlemesi, uykusuzluk ve vajina kuruluğu gibi menopoz şikayetlerini de azaltır. Bununla birlikte, 50 yaş altında östrojen yetersizliği kalp hastalıklarına neden olabilir. Bu nedenle günümüzde erken menopoz hastalarının 50 yaşına kadar östrojen tedavisi alması önerilmektedir.
Rahim alınmamışsa, tek başına östrojen vermek rahim kanserine neden olabilir. Bu nedenle östrojen tedavisine “progesteron” hormonu eklenmelidir. Rahmi alınan kadınlarda ise tek başına östrojen tedavisi vermek mümkündür.

Erken menopozda hangi östrojen hormonları kullanılabilir?
Östrojen hormonunun birkaç formu bulunmaktadır. Menopozda veya erken menopozda, normalde yumurtalıkların ürettiği östrojen hormonu olan “östradiol” verilmesi daha doğal bir tedavi sağlar.
Östrojen tedavisi hap şeklinde ağızdan, vücuda yapıştırılarak kullanılan bantlar veya vajina içine yerleştirilen halkalar yardımıyla uygulanabilir. Yapışkan bant veya vajina içine yerleştirilen halkaların avantajı karaciğeri yormamalarıdır.
Erken menopozda hormon tedavisi doğum kontrol hapları kullanılarak da verilebilir. Ancak doğum kontrol hapları ile daha yüksek dozda hormon verildiğinden, birçok doktor gebelik istemeyen hastalar hariç doğum kontrol haplarını tercih etmez.

Erken menopozda tedavi süresi ne kadar olmalıdır?
Menopozda hormon tedavisine bağlı kalp krizi, inme ve meme kanseri gibi yan etkiler veya riskler bu tedaviler hakkında kadınlarda endişe ve şüpheye neden olmaktadır. Ancak bu riskler doğal yolla menopoza giren, 60-70 yaşındaki kadınlarda yapılan çalışmalardan elde edilen sonuçlardır ve erken menopoz hastalarında bu risklerin varlığına dair kanıt yoktur. Üstelik, erken menopozda östrojen hormon tedavisi alınmamasının kalp hastalıklarını artırabileceği bilinmektedir. Bu nedenle birçok uzman en azından 50 yaşına kadar erken menopozdaki kadınların hormon tedavisi almasını önermektedir.